LOD و LOQ چه مسئله‌ای را حل می‌کنند؟

حد تشخیص (Limit of Detection) به سطحی مربوط می‌شود که بتوان وجود یک آنالیت را با احتمال خطای تعریف‌شده از زمینه یا بلانک تفکیک کرد. حد کمی‌سازی (Limit of Quantitation) به سطحی مربوط است که مقدار آنالیت را بتوان با معیارهای دقت و صحت قابل‌قبول روش گزارش کرد. بنابراین تشخیص وجود یک ماده و تعیین کمیِ قابل‌اتکای مقدار آن دو موضوع جدا هستند.

مثال مفهومی

فرض کنید یک روش آزمایشگاهی برای یک ترکیب حد تشخیص ۲ ppm و حد کمی‌سازی ۶ ppm دارد. مشاهده سیگنال در حدود ۴ ppm می‌تواند از حضور ترکیب حکایت کند، اما گزارش عدد ۴ ppm به‌عنوان اندازه‌گیری کمی معتبر ممکن است با معیارهای این روش سازگار نباشد. این مقادیر صرفاً فرضی‌اند و برای هر روش و ماتریس باید اعتبارسنجی شوند.

دقت و صحت را اشتباه نگیریم

• تکرارپذیری (Repeatability): میزان نزدیکی نتایج تحت شرایط آزمون مشابه و کوتاه‌مدت.
• دقت (Precision): مفهوم کلی پراکندگی نتایج تکراری.
• درستی یا Trueness: نزدیکی میانگین نتایج به مقدار مرجع.
• Bias: اختلاف سیستماتیک میان نتیجه و مقدار مرجع.
• Recovery: نسبت مقدار بازیابی‌شده به مقدار شناخته‌شده در آزمون‌های مناسب.

چرا LOD مشخصه ثابت همه نمونه‌ها نیست؟

اثر ماتریس، آماده‌سازی نمونه، نویز زمینه، کالیبراسیون، ترکیب مزاحم و شرایط دستگاه می‌تواند عملکرد روش را تغییر دهد. عددی که برای محلول استاندارد تمیز به دست آمده، ممکن است مستقیماً برای نمونه صنعتی پیچیده قابل تعمیم نباشد.

چه سؤالی از آزمایشگاه بپرسیم؟

• LOD و LOQ گزارش‌شده مربوط به خود دستگاه است یا کل روش همراه با آماده‌سازی نمونه؟
• معیار محاسبه چه بوده و برای چه ماتریسی اعتبارسنجی شده است؟
• آیا نتیجه نزدیک LOQ با عدم‌قطعیت و روش گزارش مناسب همراه است؟

نتیجه عملی: هنگام خرید آنالایزر یا مقایسه دو پیشنهاد فنی، فقط به کمترین غلظت درج‌شده در بروشور اکتفا نکنید؛ مشخصات عملکرد روش روی نمونه واقعی را نیز درخواست کنید.